Wybory samorządowe na Słowacji: utrzymana przewaga opozycji

24 października odbyły się na Słowacji wybory lokalne i regionalne, po raz drugi w historii równocześnie. Bezpośrednio wybierano w nich też żupanów (marszałków województw) oraz wójtów i burmistrzów, za każdym razem w jednej turze (tj. wystarczyło uzyskanie większości względnej).

W wyborach do samorządów lokalnych najwięcej foteli burmistrzów i wójtów – 1560, czyli 54% – obsadzili kandydaci niezależni. Spośród formacji politycznych najlepiej poradziły sobie trzy partie: dwie z koalicji rządzącej – centrolewicowy Hlas (9% wybranych z nominacji tej partii, a łącznie 19,7% z jej poparciem) i lewicowo-narodowy Smer premiera Roberta Ficy (odpowiednio 7 i 17%) – oraz opozycyjny Ruch Chrześcijańsko-Demokratyczny (KDH, odpowiednio 5,4 i 7,5%), choć w większości przypadków ich wyniki były niższe niż w wyborach sprzed czterech lat. Spośród 10 miast liczących ponad 50 tys. mieszkańców sześcioma pokierują burmistrzowie opozycji, a czterema kandydaci niezależni. Najwięcej radnych spośród przedstawicieli partii (choć liczebnie mniej niż dotąd) będą mieć kolejno KDH, Hlas i Smer. Frekwencja wyniosła 48,4% i była o 2,3 p.p. wyższa niż w poprzednich wyborach.

W wyborach regionalnych cała ósemka żupanów, w tym jedna kobieta, obroniła stanowiska. Oznacza to, że obecna koalicja rządząca będzie nadal miała ich dwóch, a opozycja – czworo (pozostali dwaj są niezależni). W sejmikach województw dominują reprezentanci obecnej opozycji, a jedynym regionem administracyjnym, w którym obóz władzy będzie miał większość (a na dodatek żupana), jest kraj trenczyński. Frekwencja wyniosła 46,5% i była najwyższa w dotychczasowej historii wyborów regionalnych, sięgającej 2001 r.

Mimo że trudno bezpośrednio przekładać wyniki wyborów samorządowych na politykę na szczeblu centralnym, utrzymanie przez opozycję parlamentarną większości ważnych stanowisk i częsta (choć wymuszona przez system większościowy) współpraca jej partii dobrze wróżą opozycji na rok przed kluczowymi wyborami do Rady Narodowej.

Komentarz

• Wybory samorządowe mają ograniczoną wartość prognostyczną dla przyszłorocznych wyborów do Rady Narodowej, są jednak kolejnym sygnałem przemawiającym na korzyść opozycji.  Jej dobre wyniki mogą podziałać mobilizująco na elektorat negatywnie oceniający działania rządu, a sondażowe poparcie dla partii obozu władzy w sondażach zmalało od ostatnich wyborów. Na rzecz opozycji przemawia także jej współpraca przy niektórych kandydaturach. W dużej mierze taką kooperację wymusza jednak system większości względnej w wyborach burmistrzów i żupanów, a jak dotąd nie przekłada się na szerokie i regularne konsultacje programowe na szczeblu krajowym. Do ostrożności w wyciąganiu zbyt daleko idących wniosków z wyborów samorządowych skłania też fakt, że w wyborach parlamentarnych, które najpewniej odbędą się we wrześniu 2027 r., frekwencja będzie znacznie wyższa (w 2023 r. wyniosła 68,5%). Odmienna jest również specyfika wyborów parlamentarnych, gdzie partie (lub ich koalicje) wystawiają jedną listę w całym kraju, co premiuje formacje z wyrazistymi, popularnymi liderami. Kilka liczących się w polityce krajowej ugrupowań ma ponadto słabo rozbudowane struktury regionalne i nie odgrywa w wyborach samorządowych znaczącej roli.
• Trwałym trendem słowackich wyborów samorządowych jest malejące znaczenie kandydatów partyjnych i rosnąca rola niezależnych. Przykładowo jeszcze w 2014 r. bezpartyjni burmistrzowie i wójtowie zajmowali 38% ogółu tych stanowisk, ale w kolejnych wyborach odsetek ten systematycznie rósł, aż do obecnych 54%. Może to świadczyć o rozczarowaniu polityką partyjną. Lewicowo-narodowy obóz rządzący kojarzy się często z zawłaszczaniem instytucji państwa i systemową korupcją, natomiast jego przeciwnicy polityczni – z chaosem i ostrymi sporami w kwestiach personalnych i programowych. Ostatni centroprawicowy gabinet, który przetrwał pełną kadencję, sprawował władzę w latach 1998–2002.
• Wybory ujawniły współpracę wyborczą obozu rządzącego ze skrajnie prawicową, pozaparlamentarną Republiką, która jest dla niego nadzieją na utrzymanie się przy władzy. Najbardziej spektakularnym przykładem tego było wycofanie kandydatki Smeru z wyborów na urząd żupana najludniejszego regionu (kraju preszowskiego), by zwiększyć szanse działacza Republiki, europosła Milana Mazurka; połączone było to z jednoznaczną zachętą Ficy do głosowania na tego ostatniego. Analogicznie Republika wycofała swoją działaczkę z rywalizacji o fotel żupana kraju żylińskiego, by więcej głosów mógł zdobyć wiceminister transportu z ramienia Smeru Igor Choma. Obaj przegrali, jednak dobry wynik Mazurka (35,2%), pochodzącego z Kieżmarku, pokazał, że znaczna część wyborców Smeru zaakceptowała sugestie kierownictwa. To oswajanie elektoratu z możliwością współpracy z Republiką jest konieczne, ponieważ wielu członków tego ugrupowania wywodzi się ze środowisk ekstremistycznych, mających dwuznaczny stosunek do kolaborującego z III Rzeszą państwa słowackiego z czasów II wojny światowej. Smer zaś chętnie akcentuje w swojej polityce historycznej wątki antyfaszystowskie.

• Prowadząca w sondażach Progresywna Słowacja (PS) chciała w wyborach samorządowych przełamać wizerunek partii stołecznej, ale jej się to nie udało. Poparcie dla liberałów utrzymuje się od wyborów w 2023 r. na poziomie zbliżonym do ówczesnego wyniku, czyli 18% (w ostatnich sondażach: 17,4%–18,9%). Z jednej strony kandydaci popierani przez PS utrzymali stanowiska burmistrza stolicy i żupana kraju bratysławskiego, a szeroka koalicja liberalna obroniła większość w tamtejszym sejmiku. PS ma też popieranego przez siebie żupana w jedynym kraju sąsiadującym z bratysławskim – trnawskim. Z drugiej strony – mimo dużych nadziei i znacznego wsparcia kierownictwa partii – porażką zakończyły się starty jej kandydatów w wyborach na burmistrza Koszyc (drugiego pod względem wielkości miasta Słowacji), żupana kraju koszyckiego oraz burmistrza Bańskiej Bystrzycy.