Wojna nerwów: Ukraina potrzebuje pieniędzy, UE żąda reform

Od kilku tygodni ukraińskie władze alarmują o poważnych problemach z płynnością finansową. Prezydent Wołodymyr Zełenski ocenił dodatkowe potrzeby obronne do końca br. na 27 mld dolarów, zaś premier Serhij Korecki podkreślił, że w tym roku na finansowanie wydatków cywilnych budżet musi pozyskać od partnerów międzynarodowych 29,5 mld dolarów, z czego ponad 3 mld już do niego trafiły. W związku z tym Kijów zaapelował do UE o znalezienie nowych mechanizmów wsparcia i udostępnienie jeszcze w tym roku części środków przewidzianych na rok 2027.

Komisja Europejska wskazuje, że Ukraina może jeszcze w 2026 r. otrzymać z UE 32,5 mld euro – 17,1 mld warunkowanych reformami wsparcia budżetowego oraz 15,4 mld zagwarantowanych środków na potrzeby wojska, co pokryje część potrzeb.

Zaistniała dziura budżetowa wynika najprawdopodobniej z szybszego niż planowane wydawania środków na obronność wiosną i latem oraz spadku wpływów podatkowych spowodowanych intensyfikacją rosyjskich ostrzałów. Równie istotną przyczyną jest jednak brak woli politycznej władz wdrażania kluczowych reform z zakresu rządów prawa i walki z korupcją, co powoduje zawieszenie kolejnych transz pomocy z UE.

Komentarz

• Rosnąca dziura budżetowa zmusza rząd Ukrainy do ograniczania wydatków niezwiązanych z obronnością, wynagrodzeniami i świadczeniami społecznymi. Utrudnia to przygotowania do zimy oraz obciąża samorządy i biznes. Wstrzymano już m.in. wydatkowanie 46 mld hrywien (ok. 900 mln euro) na remonty budynków, przygotowanie infrastruktury energetycznej do sezonu grzewczego i zakup rezerwowych źródeł energii, na grudzień przesunięto zaś 39 mld hrywien (ok. 770 mln euro), m.in. na budowę i naprawę dróg oraz schronów. Mer około 60-tysięcznego Konotopu ocenił, że miastu brakuje 250 mln hrywien (ok. 5 mln euro) z budżetu państwa na wypłaty wynagrodzeń dla pracowników służb komunalnych i zakup paliwa, co utrudnia usuwanie skutków rosyjskich ostrzałów.
• Aby uruchomić przyznane środki pomocowe, Ukraina powinna skoncentrować się na realizacji reform, do których się zobowiązała. Według konsorcjum RRR4U, monitorującego implementację ukraińskich reform, na koniec września nadal niezrealizowanych było 16 wskaźników Planu Ukrainy, co blokuje ok. 5 mld euro wypłat, w tym 2,2 mld euro za zobowiązania niewykonane w trzecim kwartale br. Do końca roku Kijów może otrzymać ok. 35 mld euro wsparcia zagranicznego, przede wszystkim z UE, lecz wypłata blisko 19 mld z tych środków zależy od przyjęcia ok. 40 ustaw lub ich projektów oraz szeregu rozporządzeń na szczeblu rządu i ministerstw.
• Bezpośrednią przyczyną zwłoki w realizacji reform jest brak woli politycznej. Zmiany w zakresie praworządności postrzegane są w otoczeniu prezydenta Zełenskiego jako obarczone ryzykiem utraty kontroli nad sytuacją w państwie. Dotyczą bowiem przede wszystkim: wzmocnienia niezależności instytucji mogących prowadzić postępowania przeciwko przedstawicielom elity polityczno-biznesowej, takich jak Państwowe Biuro Śledcze, rozszerzenia kompetencji Narodowego Biura Antykorupcyjnego Ukrainy, przejrzystego naboru prokuratorów i konkursu na stanowisko Prokuratora Generalnego oraz ograniczenia możliwości umarzania spraw korupcyjnych. Kijów zobowiązał się do implementacji tych zmian w tzw. Planie Ukrainy – wdrożenie konkretnych jego zapisów (reform) warunkuje wypłaty środków z unijnego Instrumentu na rzecz Ukrainy (Ukrainian Facility) oraz Ukraine Support Loan.
• Realizację reform utrudnia również to, że Zełenski nie w pełni kontroluje własną frakcję w Radzie Najwyższej. Sługa Narodu utraciła samodzielną większość, a część deputowanych otwarcie sabotuje inicjatywy głowy państwa. Liczne skandale korupcyjne w najbliższym otoczeniu prezydenta podważyły też jego pozycję w systemie władzy.
• Kijów liczy na to, że UE i inni partnerzy ugną się i wypłacą środki mimo niewykonania wszystkich zobowiązań. Wydaje się jednak, że tym razem Bruksela nie chce złagodzić podejścia opierającego się na zasadzie warunkowości, pozostającej jednym z niewielu skutecznych narzędzi wymuszania reform. Komisja Europejska wskazuje, że Kijów powinien najpierw sięgnąć po środki dostępne w ramach obecnych instrumentów i wywiązać się ze swoich zobowiązań. Odrzuciła także wniosek o wypłacenie jeszcze w tym roku części finansowania z Ukraine Support Loan przewidzianego na 2027 r.