Raport OSW · Białoruś
W stronę totalitaryzmu
Ewolucja systemu politycznego Białorusi po 2020 roku
Autorzy: Kamil Kłysiński i Piotr Żochowski
Po 2020 r. Alaksandr Łukaszenka przekształcił system władzy w reżim niemal totalitarny.
- ponad1700organizacji pozarządowych zlikwidowano lub samorozwiązało sięod 2021 r. do lipca 2024 r.
- 12 z 15partii politycznych zlikwidowano
- ponad860więźniów politycznychstan: lipiec 2026 r.
- 8 z 11kryteriów totalitaryzmu spełnia białoruski systemwg Friedricha i Brzezińskiego
Sedno raportu
Pięć tez
- 01
Ustrój
Nowela konstytucyjna z 2022 r. powołała Ogólnobiałoruskie Zgromadzenie Ludowe, wyłaniane bez wyborów. Łukaszenka sygnalizuje możliwość rezygnacji w przyszłości z powszechnych wyborów prezydenckich.
Czytaj - 02
Kontrola społeczeństwa
Wybory przekształcono w farsę, partie i niezależne media zlikwidowano lub podporządkowano; legalnie działają tylko cztery partie lojalne wobec reżimu.
Czytaj - 03
Sektor siłowy
KGB i MSW są fundamentem reżimu, a ich byli funkcjonariusze obsadzają stanowiska w administracji, gospodarce i mediach.
Czytaj - 04
Edukacja i pamięć
Szkoły i polityka historyczna są zmilitaryzowane i wzorowane na modelu rosyjskim, z wrogością wobec Zachodu, zwłaszcza Polski.
Czytaj - 05
Polityka zagraniczna
Mińsk niemal całkowicie podporządkował ją Kremlowi; Polska i państwa bałtyckie są głównymi „wrogami”.
Czytaj
01 · Ustrój
Konstytucja 2022: Zgromadzenie Ludowe bez wyborów
Nowela konstytucyjna z 2022 r. powołała Ogólnobiałoruskie Zgromadzenie Ludowe, wyłaniane bez wyborów.
To złożone z 1200 delegatów gremium – członków obu izb parlamentu, przedstawicieli władz lokalnych oraz osób wyznaczonych przez proreżimowe organizacje społeczne – zyskało szerokie kompetencje. Przed nowelą konstytucyjną Zgromadzenie funkcjonowało jako cykliczny, organizowany mniej więcej co pięć lat zjazd delegatów, którzy jednogłośnie wyrażali swoje poparcie dla kolejnych pięcioletnich planów polityki Łukaszenki w kluczowych obszarach – od gospodarki po kwestie społeczne. Referendum konstytucyjne z 2022 r. usankcjonowało zatem wieloletnią praktykę polityczną białoruskiego autorytaryzmu.
„Należało zrezygnować z wyboru prezydenta w głosowaniu powszechnym, bo to za każdym razem destabilizuje kraj.”
02 · Kontrola społeczeństwa
Wybory jako farsa, społeczeństwo bez własnych organizacji
Wybory przekształcono w farsę, partie i niezależne media zlikwidowano lub podporządkowano; legalnie działają tylko cztery partie lojalne wobec reżimu.
Kres „hybrydowemu” systemowi wyborczemu położyły masowe demonstracje po wyborach prezydenckich w 2020 r., które okazały się największym wyzwaniem, a zarazem zaskoczeniem dla reżimu, i zagroziły stabilności całego modelu politycznego. Jednym z kluczowych wniosków, jakie wyciągnęli z tych wydarzeń Łukaszenka i jego otoczenie, było przekonanie o konieczności sprawowania pełnej, bezwarunkowej kontroli nad procesem wyborczym. Strategicznym celem wprowadzanych w ostatnich pięciu latach zmian było zapewnienie sobie poparcia większości społeczeństwa przy jednoczesnym zastraszeniu mniejszości, tak aby z czasem nawet sceptycy pogodzili się z brakiem realnej alternatywy.
- ponad1700organizacji pozarządowych zlikwidowano lub samorozwiązało sięod 2021 r. do lipca 2024 r.; ponad połowa sektora
- 12 z 15partii politycznych zlikwidowanow ciągu kilku miesięcy po ustawie z II 2023 r.
- 4ugrupowania działają legalnie – wszystkie bezwarunkowo lojalne wobec reżimu
03 · Sektor siłowy
KGB i MSW – fundament reżimu
KGB i MSW są fundamentem reżimu, a ich byli funkcjonariusze obsadzają stanowiska w administracji, gospodarce i mediach.
Przejawem tendencji sprzyjających totalitaryzmowi jest nasilenie represyjnej polityki reżimu wobec społeczeństwa, wykluczającej choćby ograniczony dialog. Władze de facto przyjęły model zarządzania państwem w trybie nieogłoszonego stanu wyjątkowego. Od 2020 r. instytucje bezpieczeństwa wewnętrznego ugruntowały pozycję gwaranta białoruskiego autorytaryzmu, z biegiem lat przybierającego formę państwa policyjnego. Skupiają się one na niedopuszczeniu do powstania realnej konkurencji politycznej, a służą temu coraz szersza inwigilacja społeczeństwa, dążenie do dezintegracji antyłukaszenkowskiej emigracji politycznej, brutalne metody wymuszania na obywatelach oczekiwanych przez reżim zachowań oraz radykalne ograniczanie wolności słowa i kontrola nad mediami.
Przesuń wykres w bok, aby zobaczyć całość.
Skala represji
- 9914osób oskarżono od 2020 r. o przestępstwa „antypaństwowe”dane centrum „Wiasna”
- 8590z nich skazanodane centrum „Wiasna”
- 6917osób na liście „ekstremistów” MSWstan na 1 IX 2026 r.
- 348podmiotów uznanych za „ekstremistyczne”stan na koniec VIII 2026 r.
„Czekiści zawsze znajdowali się w awangardzie obrony państwa. Dziś, kontynuując chwalebne tradycje białoruskich służb specjalnych, walczycie na niewidzialnym froncie z nowymi zagrożeniami hybrydowymi, bezprecedensowymi w swojej skali i mocy. Rezultaty waszej pracy sprzyjają podejmowaniu decyzji politycznych, stanowiąc o przyszłości ojczyzny i losie milionów obywateli.”
04 · Edukacja i pamięć
Zmilitaryzowana szkoła i polityka historyczna wzorowana na Rosji
Szkoły i polityka historyczna są zmilitaryzowane i wzorowane na modelu rosyjskim, z wrogością wobec Zachodu, zwłaszcza Polski.
Kolejnym dowodem ześlizgiwania się reżimu w Mińsku w kierunku totalitaryzmu jest ideologizacja i militaryzacja systemu edukacji. Od 2022 r. władze prowadzą pod nadzorem MSW intensywny program edukacji wojskowo-patriotycznej, obejmujący zarówno szkoły podstawowe, jak i średnie. w istocie zakłada on systematyczną indoktrynację dzieci i młodzieży oraz zachęcanie ich do służby w wojsku lub organach bezpieczeństwa. Wprowadzane do programu zmiany są kompleksowe i wzorowane na rozwiązaniach rosyjskich. Ich celem jest ujednolicenie postaw młodego pokolenia Białorusinów, wpajanie mu posłuszeństwa wobec władzy, przekonania o konieczności obrony państwa przed agresywnym Zachodem i poczucia bliskości z Moskwą, przy jednoczesnym podważaniu zaufania do wartości demokratycznych.
„Co nas powstrzymuje przed szczerą oceną trudnych momentów naszej historii? Nazwijmy wreszcie otwarcie dwadzieścia lat II RP okresem polskiej okupacji! To dla naszych przodków była zagłada narodowa, ale jakoś wyżyliśmy. Tak należy o tym pisać w podręcznikach i ekspozycjach muzealnych!”
Szkoła pod mundurem
Kliknij zdjęcie, aby je powiększyć.
Uroczysty apel kadetów w mundurach galowych ze sztandarem w specjalistycznym liceum MSW.Fot.: Ministerstwo Spraw Wewnętrznych Republiki Białorusi Zajęcia strzeleckie w klubie wojskowo-patriotycznym „Lazurit” z obwodu homelskiego, założonym w lutym 2022 r.Fot.: Młoda Gwardia Tor przeszkód: młodzież czołga się pod siatką.Fot.: Młoda Gwardia Trening bokserski chłopców.Fot.: Młoda Gwardia Zbiórka uczestników zajęć wojskowo-patriotycznych w mundurach polowych, ze sztandarami.Fot.: Młoda Gwardia Uczniowie w mundurach w szyku; na rękawach naszywki z flagą Białorusi.Fot.: Młoda Gwardia
05 · Polityka zagraniczna
Mińsk w orbicie Kremla, Polska i Bałtowie jako „wrogowie”
Mińsk niemal całkowicie podporządkował politykę zagraniczną Kremlowi; Polska i państwa bałtyckie są głównymi „wrogami”.
Zdławienie protestów powyborczych w 2020 r. zapoczątkowało proces popadania Mińska w coraz większą zależność od Moskwy w niemal każdym aspekcie funkcjonowania państwa. Poparcie udzielone Łukaszence przez Putina de facto „uratowało” białoruski reżim przed załamaniem, a ceną za nie stało się podporządkowanie Kremlowi polityki zagranicznej. w rezultacie zależność od rosyjskiego sojusznika, dotąd ograniczona licznymi obszarami odrębności, stopniowo przekształciła się w niemal całkowitą podległość. Nie byłoby to możliwe bez ewolucji ustrojowej w kierunku totalitaryzmu, która w polityce zagranicznej przekłada się na bezprecedensowo zaawansowaną orientację prorosyjską.
Przesuń wykres w bok, aby zobaczyć całość.
Eksport Białorusi
- ok.90%białoruskiego eksportu przypada na Rosję70% – rynek rosyjski, 20% – tranzyt
- 30% → 5%udział Unii Europejskiej w eksporcie od 2022 r.
„Nie ma siły zdolnej do oderwania Białorusi od Rosji i Rosji od Białorusi. Okoliczności tak się złożyły, że jesteśmy ze sobą powiązani nawet nie na dziesięciolecia, ale może wręcz na wieki.”
Podsumowanie
Osiem z jedenastu kryteriów totalitaryzmu
System białoruski spełnia osiem z jedenastu kryteriów totalitaryzmu Friedricha i Brzezińskiego. Pozostałe trzy budzą wątpliwości lub nie przystają do białoruskich realiów.
Władze białoruskie wyciągnęły z doświadczeń 2020 r. szereg wniosków. Ówczesne wydarzenia uznano jednoznacznie za najpoważniejsze zagrożenie dla dyktatury – zarówno dla sprawności systemu, jak i dla jego przetrwania. w ciągu ostatnich sześciu lat zbudowano zatem niemal kompletny system totalitarny, znacznie bardziej opresyjny wobec oponentów wewnętrznych i zdecydowanie agresywniejszy wobec Zachodu niż funkcjonujący od lat 90. autorytaryzm.
- Spełnione
System terroru
- Spełnione
Monopol mediów
- Spełnione
Monopol na broń
- Spełnione
Centralna kontrola gospodarki
- Spełnione
Priorytet przemysłu ciężkiego i niewolnicza praca więźniów
- Spełnione
Rządy biurokracji
- Spełnione
Atomizacja społeczna
- Spełnione
Przewaga struktur bezpieczeństwa nad wojskiem
- Niespełnione
Ideologia
Reżim nie wypracował spójnej, obowiązującej wszystkich ideologii.
- Niespełnione
Monopartia
Łukaszenka nie dopuścił do jej powstania z obawy o własną pozycję w państwie.
- Niespełnione
Skłonności imperialne
Państwo, z racji niewielkiego potencjału i pacyfistycznych tradycji społecznych, ich nie przejawia.