{"id":1682,"date":"2025-12-15T10:15:51","date_gmt":"2025-12-15T09:15:51","guid":{"rendered":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?post_type=knowledgebase&#038;p=1682"},"modified":"2025-12-16T14:45:50","modified_gmt":"2025-12-16T13:45:50","slug":"wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec","status":"publish","type":"knowledgebase","link":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec","title":{"rendered":"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec"},"content":{"rendered":"\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Wst\u0119p<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Kultura polityczna to przede wszystkim spos\u00f3b, w jaki spo\u0142ecze\u0144stwo rozumie i prze\u017cywa polityk\u0119. To pewien katalog postaw wobec systemu politycznego; tego, co uznajemy za s\u0142uszne, skuteczne i moralnie dopuszczalne w \u017cyciu publicznym. Dla stabilno\u015bci ka\u017cdego systemu kluczowa jest zgodno\u015b\u0107, a nawet harmonia mi\u0119dzy politycznymi instytucjami a politycznymi orientacjami obywateli. Gdy tej zgodno\u015bci brakuje, demokracja staje si\u0119 fasad\u0105, a pa\u0144stwo scen\u0105 napi\u0119\u0107 mi\u0119dzy formalnymi zasadami a spo\u0142ecznymi przyzwyczajeniami.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Historia Niemiec pokazuje, jak dramatyczne mog\u0105 by\u0107 skutki braku tej r\u00f3wnowagi. Republika Weimarska funkcjonowa\u0142a formalnie jako system demokratyczny, ale w spo\u0142ecze\u0144stwie wci\u0105\u017c przewa\u017ca\u0142a mentalno\u015b\u0107 autorytarna. Demokracj\u0119 traktowano jako zagro\u017cenie, a kompromis jako s\u0142abo\u015b\u0107. Upadek Weimaru by\u0142 wi\u0119c tak\u017ce pora\u017ck\u0105 kultury politycznej, kt\u00f3ra nie wierzy\u0142a w pluralizm i sp\u00f3r.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W powojennym pa\u0144stwie zachodnioniemieckim \u2013 RFN \u2013 \u015bwiadomie podj\u0119to projekt budowy demokracji: edukacja obywatelska, media, partie \u2013 wszystko mia\u0142o wychowywa\u0107 w duchu przekonania, \u017ce pluralizm to warunek wolno\u015bci. Ale ten proces nie by\u0142 \u201eczyst\u0105 kart\u0105\u201d. Du\u017ca cz\u0119\u015b\u0107 kadry administracyjnej i urz\u0119dniczej skorzysta\u0142a z amnestii i reintegracji dawnych urz\u0119dnik\u00f3w (r\u00f3wnie\u017c tych zwi\u0105zanych z NSDAP czy SS), a dodatkowo ca\u0142y proces odbywa\u0142 si\u0119 w ryzach ameryka\u0144skiej polityki powojennej: program\u00f3w reedukacji, Planu Marshalla i nadzoru sojuszniczego, kt\u00f3re mia\u0142y formatowa\u0107 kulturowo-demokratyczne instytucje i takow\u0105 mentalno\u015b\u0107. W latach 50. XX wieku dominowa\u0142 sceptycyzm: wielu badaczy w\u0105tpi\u0142o, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo wychowane w autorytarnych strukturach potrafi w kr\u00f3tkim czasie przyswoi\u0107 warto\u015bci liberalnego pa\u0144stwa prawa. A jednak stosunkowo szybko dosz\u0142o do zwrotu; pomoc ekonomiczna od by\u0142ych wrog\u00f3w, ale i spektakularny wzrost, wr\u0119cz cud gospodarczy, przynios\u0142y nie tylko dobrobyt, lecz tak\u017ce now\u0105 legitymizacj\u0119 pa\u0144stwa.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Na tej bazie ukszta\u0142towa\u0142a si\u0119 kultura polityczna, kt\u00f3r\u0105 od ko\u0144ca lat 80. uznaje si\u0119 za jedn\u0105 z najbardziej stabilnych w \u015bwiecie demokratycznym. Ale cho\u0107 jest ona silna, ma te\u017c swoje paradoksy i wewn\u0119trzne napi\u0119cia, kt\u00f3re niemieccy badacze<a href=\"#_ftn1\" id=\"_ftnref1\"><sup>[1]<\/sup><\/a> identyfikuj\u0105 i opisuj\u0105 jako wyzwania, w tym: utrzymania legitymacji systemu poprzez sukcesy gospodarcze oraz ci\u0105g\u0142o\u015bci mi\u0119dzy pogl\u0105dami reprezentowanymi w spo\u0142ecze\u0144stwie a strukturami instytucjonalnymi. Jak si\u0119 one objawiaj\u0105?<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Po pierwsze, akceptacja systemu politycznego w RFN by\u0142a i pozostaje w du\u017cym stopniu uzale\u017cniona od jego efektywno\u015bci ekonomicznej. Obywatele ufaj\u0105 instytucjom, poniewa\u017c te przez dekady gwarantowa\u0142y wzrost, stabilno\u015b\u0107 i dobrobyt. To rodzi wszak\u017ce ryzyko: w czasach kryzys\u00f3w gospodarczych poparcie dla systemu mo\u017ce erodowa\u0107 szybciej ni\u017c w krajach, gdzie demokracja opiera si\u0119 bardziej na warto\u015bciach ni\u017c na wynikach ekonomicznych.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Po drugie, mimo czterech dekad zachodniej demokracji, w kulturze politycznej Niemiec wci\u0105\u017c pobrzmiewaj\u0105 echa autorytarnej przesz\u0142o\u015bci. Ujawniaj\u0105 si\u0119 one w ograniczonej zdolno\u015bci do akceptowania ostrego konfliktu politycznego, w niech\u0119ci do radykalnych spor\u00f3w, w preferowaniu konsensusu nawet tam, gdzie jest on pozorny. Ten g\u0142\u0119boki odruch unikania konfrontacji bywa postrzegany jako cnota, ale czasem oznacza tak\u017ce s\u0142abo\u015b\u0107 pluralizmu \u2013 trudno\u015b\u0107 w przyj\u0119ciu, \u017ce trwa\u0142y sp\u00f3r jest cz\u0119\u015bci\u0105 zdrowej demokracji.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Po trzecie, po 1990 r., mimo formalnego zjednoczenia, Niemcy s\u0105 nadal krajem dw\u00f3ch kultur politycznych. Instytucje sta\u0142y si\u0119 wsp\u00f3lne \u2013 przynajmniej z nazwy, bo jednak wci\u0105\u017c bardziej zachodnioniemieckie \u2013 lecz do\u015bwiadczenia obywatelskie pozostaj\u0105 r\u00f3\u017cne. Wschodnioniemiecka kultura polityczna, ukszta\u0142towana przez dekady \u017cycia w systemie socjalistycznym, zachowa\u0142a wi\u0119ksze oczekiwania wobec pa\u0144stwa i mniejsz\u0105 tolerancj\u0119 dla niejednoznaczno\u015bci. Dziedzictwo biurokratycznej kultury pa\u0144stwa \u201eopieku\u0144czego\u201d oraz przebieg procesu zjednoczenia, odczuwany w by\u0142ych landach wschodnich niemal jak aneksja, sprawia, \u017ce ich mieszka\u0144cy do dzi\u015b cz\u0119\u015bciej przejawiaj\u0105 mniejsz\u0105 wiar\u0119 w samorz\u0105dno\u015b\u0107 lub przyjmuj\u0105 postawy roszczeniowe wobec instytucji pa\u0144stwa. Instytucji, kt\u00f3rym cz\u0119sto nie ufaj\u0105 lub wr\u0119cz nie uto\u017csamiaj\u0105 si\u0119 z nimi jako w\u0142asnymi.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Te trzy czynniki \u2013 ekonomiczny warunek stabilno\u015bci, \u015blady autorytarnej tradycji i dwubiegunowo\u015b\u0107 po zjednoczeniu \u2013 powoduj\u0105, \u017ce niemiecka kultura polityczna to fenomen dynamiczny, a nie zako\u0144czony projekt. W efekcie RFN jest nie tylko demokracj\u0105 parlamentarn\u0105, lecz tak\u017ce \u201edemokracj\u0105 pami\u0119ci\u201d \u2013 systemem, w kt\u00f3rym przesz\u0142o\u015b\u0107 ma pe\u0142ni\u0107 funkcj\u0119 moralnego hamulca i instytucjonalnej samokontroli. Kultura ta, maj\u0105ca \u0142\u0105czy\u0107 pragmatyzm z refleksj\u0105, zmaga si\u0119 obecnie z dylematem: czy moralny ton dyskursu, obecny w debatach na niemal ka\u017cdy temat, nie sta\u0142 si\u0119 nowym dogmatem i czy nie t\u0142umi on zarazem energii obywatelskiej?<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Wolfgang Sch\u00e4uble \u2013 g\u0142os stra\u017cnika niemieckiej demokracji<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Ka\u017cda kultura polityczna potrzebuje swoich stra\u017cnik\u00f3w \u2013 ludzi, kt\u00f3rzy nie tylko uczestnicz\u0105 w polityce, lecz tak\u017ce czuwaj\u0105 nad jej duchem. W niemieckiej Republice Federalnej tak\u0105 rol\u0119 pe\u0142ni\u0142 przez dekady chadek Wolfgang Sch\u00e4uble (1942\u20132023) \u2013 polityk, kt\u00f3rego biografia jest niemal r\u00f3wnoleg\u0142a z histori\u0105 samej RFN. Od 1972 r. zasiada\u0142 w Bundestagu, b\u0119d\u0105c \u015bwiadkiem i wsp\u00f3\u0142tw\u00f3rc\u0105 wszystkich kluczowych moment\u00f3w powojennej niemieckiej polityki: zjednoczenia i transformacji po 1989 r., integracji europejskiej, kryzysu euro i nowej fali populizmu. Jako minister spraw wewn\u0119trznych, finans\u00f3w i wreszcie przewodnicz\u0105cy Bundestagu uosabia\u0142 trwa\u0142o\u015b\u0107 instytucji, powag\u0119 pa\u0144stwa i intelektualny pragmatyzm; warto\u015bci, kt\u00f3re zdefiniowa\u0142y niemieck\u0105 kultur\u0119 polityczn\u0105 drugiej po\u0142owy XX wieku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Jego g\u0142os w debacie o kondycji niemieckiej demokracji mia\u0142 wi\u0119c znaczenie wi\u0119ksze ni\u017c zwyk\u0142a opinia polityka. By\u0142 g\u0142osem wewn\u0119trznego krytyka systemu, kt\u00f3ry broni\u0142 jego zasad, ostrzegaj\u0105c przed ich erozj\u0105. W <a>wyk\u0142adzie <em>Sind wir noch zu retten?<\/em><\/a><a href=\"#_ftn2\" id=\"_ftnref2\"><sup>[2]<\/sup><\/a> (<em>Czy da si\u0119 nas jeszcze uratowa\u0107?<\/em>), wyg\u0142oszonym w ramach Adenauer Lecture w 2019 r., Sch\u00e4uble dokona\u0142 przenikliwej diagnozy zagro\u017ce\u0144, kt\u00f3re \u2013 jego zdaniem \u2013 podkopuj\u0105 od wewn\u0105trz stabilno\u015b\u0107 niemieckiej kultury politycznej. Nie by\u0142 to g\u0142os pesymisty, lecz realistycznego stra\u017cnika, kt\u00f3ry widzi, \u017ce system traci zdolno\u015b\u0107 do samonaprawy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sch\u00e4uble rozpocz\u0105\u0142 od obserwacji, \u017ce fundamentem niemieckiej demokracji by\u0142a zawsze efektywno\u015b\u0107, czyli przekonanie, \u017ce pa\u0144stwo dzia\u0142a sprawnie, a instytucje dostarczaj\u0105 obywatelom realnych rezultat\u00f3w. W kraju, w kt\u00f3rym akceptacja systemu opiera si\u0119 bardziej na skuteczno\u015bci ni\u017c na ideologii, biurokratyczna niesprawno\u015b\u0107 staje si\u0119 zagro\u017ceniem egzystencjalnym. Z charakterystyczn\u0105 dla siebie precyzj\u0105 skrytykowa\u0142 oci\u0119\u017ca\u0142o\u015b\u0107 i nieskuteczno\u015b\u0107 administracji, kt\u00f3ra sprawia, \u017ce decyzje grz\u0119zn\u0105 \u201ew d\u017cungli regulacji\u201d. Rezultatem jest erozja zaufania do pa\u0144stwa i jego instytucji \u2013 zjawisko, kt\u00f3re w niemieckich warunkach ma szczeg\u00f3lnie gro\u017any wymiar, bo podwa\u017ca sam\u0105 podstaw\u0119 spo\u0142ecznego kontraktu. To ostrze\u017cenie wybrzmia\u0142o jak diagnoza cz\u0142owieka, kt\u00f3ry przez p\u00f3\u0142 wieku wierzy\u0142 w pot\u0119g\u0119 instytucji, a teraz widzia\u0142, \u017ce przestaj\u0105 one nad\u0105\u017ca\u0107 za \u015bwiatem, kt\u00f3ry zmienia si\u0119 szybciej ni\u017c aparat w\u0142adzy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Drugim w\u0105tkiem jego wyst\u0105pienia by\u0142a erozja konsensusu, kt\u00f3ry przez dekady stanowi\u0142 fundament stabilno\u015bci RFN. Sch\u00e4uble zauwa\u017cy\u0142, \u017ce \u201ewygodna dominacja dw\u00f3ch du\u017cych partii ludowych znikn\u0119\u0142a\u201d. CDU\/CSU i SPD, przez lata stanowi\u0105ce o\u015b niemieckiego politycznego centrum, utraci\u0142y monopol na reprezentowanie wi\u0119kszo\u015bci.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zanik ten prowadzi nie tylko do coraz bardziej mozaikowego pluralizmu, lecz tak\u017ce do rozpadu modelu demokracji konsensualnej, kt\u00f3ra przez dziesi\u0119ciolecia stanowi\u0142a niemiecki idea\u0142. Dzi\u015b Bundestag odzwierciedla zar\u00f3wno r\u00f3\u017cnorodno\u015b\u0107 opinii, jak i fragmentacj\u0119 spo\u0142ecze\u0144stwa. Sch\u00e4uble widzia\u0142 w tym nie tyle dramat, co ostrze\u017cenie: kultura polityczna oparta na kompromisie wymaga umiej\u0119tno\u015bci dialogu, a nie jedynie stosowania arytmetyki koalicyjnej.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najbardziej przenikliwa cz\u0119\u015b\u0107 mowy polityka dotyczy\u0142a jednak kryzysu kultury sporu, kt\u00f3ra przez lata by\u0142a chlub\u0105 niemieckiej debaty publicznej. Przynajmniej tej toczonej oficjalnie i dost\u0119pnej publicznie, chcia\u0142oby si\u0119 doda\u0107. Ostrzega\u0142 on przed \u201emoralizuj\u0105c\u0105 i zarozumia\u0142\u0105 rezygnacj\u0105 z tolerancji\u201d, kt\u00f3ra rzeczow\u0105 polemik\u0119 coraz cz\u0119\u015bciej zast\u0119puje emocjonalnym pot\u0119pieniem. W jego uj\u0119ciu niemiecka demokracja cierpi dzi\u015b nie na brak wiedzy, lecz na nadmiar moralizmu, kt\u00f3ry parali\u017cuje dyskusj\u0119. Wzywa\u0142 do zmiany proporcji w dyskursie po has\u0142em: \u201emniej wykluczania, wi\u0119cej sporu\u201d. Uwa\u017ca\u0142, \u017ce spo\u0142ecze\u0144stwo, kt\u00f3re przestaje tolerowa\u0107 inne \u2013 nawet absurdalne \u2013 opinie, samo podwa\u017ca fundament swojej wolno\u015bci. Bo tam, gdzie r\u00f3\u017cnica zda\u0144 zostaje wyparta przez pot\u0119pienie, populizm znajduje \u017cyzne pod\u0142o\u017ce. W tym sensie jego diagnoza by\u0142a g\u0142\u0119boko republika\u0144ska: demokracja \u017cyje nie tyle dzi\u0119ki zgodzie, co dzi\u0119ki umiej\u0119tno\u015bci sporu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Sch\u00e4uble nie wzywa\u0142 do pesymizmu. Wr\u0119cz przeciwnie, apelowa\u0142 o \u201eodwag\u0119 wolnych ludzi\u201d, zdolnych do wzi\u0119cia odpowiedzialno\u015bci za wsp\u00f3lnot\u0119. W jego s\u0142owach brzmia\u0142a wiara, \u017ce niemiecka kultura polityczna \u2013 mimo biurokratycznej stagnacji, zaniku wielkich partii i erozji kultury debaty \u2013 nadal posiada wewn\u0119trzny potencja\u0142 odnowy.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">To przes\u0142anie stanowi klucz do zrozumienia wsp\u00f3\u0142czesnych napi\u0119\u0107 w RFN. Polityk przypomina\u0142, \u017ce najwi\u0119ksze zagro\u017cenie dla demokracji nie przychodzi z zewn\u0105trz, lecz rodzi si\u0119 z jej w\u0142asnego samozadowolenia; demokracja nie przetrwa bez nieustannego wysi\u0142ku obywateli, by j\u0105 rozumie\u0107, krytykowa\u0107 i naprawia\u0107.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>O kryzysie zaufania i nowej niepewno\u015bci<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">S\u0142owa Wolfganga Sch\u00e4ublego z 2019 r. o erozji zaufania, oci\u0119\u017ca\u0142o\u015bci pa\u0144stwa i zaniku kultury sporu brzmia\u0142y jak ostrze\u017cenie. A przecie\u017c w tamtym momencie niemiecka demokracja wydawa\u0142a si\u0119 stabilna: gospodarka by\u0142a silna, a spo\u0142ecze\u0144stwo zamo\u017cne i pewne swojej pozycji w Europie. Lecz ju\u017c wkr\u00f3tce diagnoza Sch\u00e4ublego nabra\u0142a nowego znaczenia. Kolejne lata \u2013 pandemia, kryzys energetyczny, napa\u015b\u0107 Rosji na Ukrain\u0119, inflacja \u2013 pokaza\u0142y, \u017ce to, co nazwa\u0142 on krucho\u015bci\u0105 zaufania, to realny problem niemieckiej polityki XXI wieku.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pierwszymi sprawdzianami by\u0142y kryzys migracyjny oraz pandemia COVID-19. Zw\u0142aszcza ta ostatnia ujawni\u0142a dok\u0142adnie to, przed czym ostrzega\u0142 polityk: oci\u0119\u017ca\u0142o\u015b\u0107 i nieskuteczno\u015b\u0107 pa\u0144stwa. System, kt\u00f3ry przez dziesi\u0119ciolecia uchodzi\u0142 za wzorzec organizacji, nagle okaza\u0142 si\u0119 powolny, zbiurokratyzowany i nieprzystosowany do dzia\u0142ania w sytuacjach krytycznych. Decyzje zapada\u0142y z op\u00f3\u017anieniem, procedury by\u0142y wielokrotnie dublowane, a komunikacja mi\u0119dzy landami i w\u0142adzami federalnymi chaotyczna. Dla obywateli, kt\u00f3rzy przez pokolenia ufali, \u017ce niemiecka pa\u0144stwowo\u015b\u0107 dzia\u0142a jak precyzyjny mechanizm, by\u0142o to do\u015bwiadczenie poznawczo destrukcyjne. Chodzi\u0142o o poczucie utraty kontroli, czego niemiecka kultura polityczna zawsze si\u0119 obawia\u0142a.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Drugi element diagnozy Sch\u00e4ublego \u2013 rozpad dominacji partii ludowych (<em>Volksparteien<\/em>) \u2013 sta\u0142 si\u0119 faktem politycznym. CDU\/CSU i SPD, dawne filary systemu, utraci\u0142y status \u201enaturalnych\u201d reprezentant\u00f3w wi\u0119kszo\u015bci. Socjaldemokrat\u00f3w, z ich kilkunastopunktowym poparciem, trudno nazywa\u0107 jak dot\u0105d parti\u0105 ludow\u0105 czy masow\u0105. Na takie miano zas\u0142uguje raczej najwi\u0119ksze aktualnie ugrupowanie opozycyjne \u2013 AfD \u2013 i to nie tylko dlatego, \u017ce ma przesz\u0142o dwudziestopunktowe poparcie na szczeblu federalnym, a we wschodnich landach blisko czterdziestopunktowe, lecz tak\u017ce dlatego, \u017ce jej wyborcy pochodz\u0105 z r\u00f3\u017cnych grup wiekowych i zawodowych oraz maj\u0105 r\u00f3\u017cne wykszta\u0142cenie czy maj\u0105tek.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zdolno\u015b\u0107 przekroczenia 5-procentowego progu wyborczego i wej\u015bcia do Bundestagu ma obecnie (cho\u0107 nie w ka\u017cdej kadencji) ca\u0142a mozaika partii, od \u201ezielonych\u201d, przez liberalne, po skrajnie lewicowe. Mamy wi\u0119c do czynienia z fragmentacj\u0105, w kt\u00f3rej kompromis jest coraz trudniejszy, a koalicje coraz bardziej egzotyczne i tymczasowe. O ile w latach powojennych Niemcy zbudowa\u0142y model \u201edemokracji integruj\u0105cej\u201d, opartej na szerokim \u015brodku, to dzi\u015b centrum kurczy si\u0119 w tempie nieznanym od dekad, a w miejsce tradycyjnej dyscypliny debaty pojawi\u0142a si\u0119 emocjonalno\u015b\u0107, polaryzacja i \u201enowa moralno\u015b\u0107 opinii\u201d, przed kt\u00f3r\u0105 ostrzega\u0142 Sch\u00e4uble.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Najg\u0142\u0119biej jego ostrze\u017cenie potwierdzi\u0142o si\u0119 jednak w sferze debaty publicznej. To w\u0142a\u015bnie kryzys kultury sporu sta\u0142 si\u0119 jednym z najcz\u0119\u015bciej omawianych zjawisk w niemieckich mediach po 2020 r. W epoce sieci spo\u0142eczno\u015bciowych, radykalizacji j\u0119zyka i presji politycznej poprawno\u015bci coraz trudniej by\u0142o prowadzi\u0107 rozmow\u0119 opart\u0105 na wzajemnym s\u0142uchaniu. Coraz cz\u0119\u015bciej niemiecka opinia publiczna przypomina spo\u0142ecze\u0144stwo sfrustrowane i zniecierpliwione; zm\u0119czone d\u0142ugimi procesami deliberacji, a jednocze\u015bnie przekonane o w\u0142asnej moralnej racji. W tym sensie Sch\u00e4uble wyprzedzi\u0142 debat\u0119, kt\u00f3ra dopiero mia\u0142a si\u0119 rozwin\u0105\u0107: ostrzega\u0142, \u017ce demokracja, kt\u00f3ra moralizuje zamiast dyskutowa\u0107, traci swoj\u0105 dusz\u0119.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Pandemia, kryzysy migracyjny i gospodarczy, wojna i napi\u0119cia geopolityczne tylko pog\u0142\u0119bi\u0142y ten trend. Sp\u00f3r o integracj\u0119, szczepionki, sankcje wobec Rosji czy tempo transformacji energetycznej ujawni\u0142y, \u017ce niemiecka przestrze\u0144 publiczna coraz trudniej znosi konflikty, a nawet zwyk\u0142e r\u00f3\u017cnice zda\u0144. W imi\u0119 \u201espo\u0142ecznej odpowiedzialno\u015bci\u201d zacz\u0119to t\u0142umi\u0107 niekt\u00f3re g\u0142osy, co paradoksalnie prowadzi\u0142o do popchni\u0119cia wszelkich nieprzystaj\u0105cych, niekoniecznie nawet skrajnych opinii w ramiona populist\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Po \u015bmierci Sch\u00e4ublego w 2023 r. wielu komentator\u00f3w pisa\u0142o, \u017ce jego odej\u015bcie symbolicznie zamkn\u0119\u0142o epok\u0119 pewnego niemieckiego \u0142adu. RFN wesz\u0142a w czas nowej niepewno\u015bci: strategicznej, ekonomicznej i kulturowej. Na poziomie politycznym przejawia si\u0119 to w nieustannych napi\u0119ciach koalicyjnych i spadku autorytetu instytucji. Na poziomie spo\u0142ecznym \u2013 w zm\u0119czeniu i utracie wiary, \u017ce polityka mo\u017ce jeszcze rozwi\u0105zywa\u0107 problemy. To w\u0142a\u015bnie ta utrata wiary, a nie sam sp\u00f3r, stanowi dzi\u015b najwi\u0119ksze zagro\u017cenie dla niemieckiej kultury politycznej. W tym sensie mowa Sch\u00e4ublego z 2019 r. sta\u0142a si\u0119 nie tylko ostrze\u017ceniem, lecz lustrem dla demokracji, kt\u00f3ra przesta\u0142a by\u0107 pewna siebie. Pokaza\u0142a, \u017ce si\u0142a niemieckiego modelu, jego instytucjonalny pragmatyzm, kultura konsensu i etos odpowiedzialno\u015bci mo\u017ce w pewnym momencie przekszta\u0142ci\u0107 si\u0119 w s\u0142abo\u015b\u0107: w nadmiar ostro\u017cno\u015bci, brak odwagi i niech\u0119\u0107 do sporu.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Nowe pokolenia \u2013 wychowane w \u015bwiecie cyfrowym i w warunkach napi\u0119\u0107 to\u017csamo\u015bciowych \u2013 nie chc\u0105 polityki w tonie urz\u0119dowego kompromisu. Ich energia jest bardziej emocjonalna, fragmentaryczna, czasem sprzeczna. W tej dynamice rodzi si\u0119 postkonsensualna demokracja: system, w kt\u00f3rym r\u00f3\u017cnice nie musz\u0105 zosta\u0107 zniesione, by wsp\u00f3\u0142istnie\u0107 w ramach wsp\u00f3lnego porz\u0105dku. Pa\u0144stwo przestaje by\u0107 jedynym gwarantem \u0142adu, a staje si\u0119 jednym z wielu aktor\u00f3w, obok samorz\u0105d\u00f3w, organizacji spo\u0142ecznych i cyfrowej opinii publicznej. Zaufanie rozprasza si\u0119: Niemcy nadal wierz\u0105 w potrzeb\u0119 pa\u0144stwa, ale rzadziej w jego samowystarczalno\u015b\u0107. Ta rozproszona odpowiedzialno\u015b\u0107 zwi\u0119ksza elastyczno\u015b\u0107 systemu, lecz os\u0142abia wsp\u00f3lnot\u0119 polityczn\u0105, a polityka coraz cz\u0119\u015bciej przypomina mozaik\u0119 mikro\u015bwiat\u00f3w z w\u0142asnymi j\u0119zykami i warto\u015bciami.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">W tej nowej kulturze sp\u00f3r przestaje by\u0107 zagro\u017ceniem, a staje si\u0119 warunkiem rozwoju. Zatem obecne zm\u0119czenie instytucjami nie musi oznacza\u0107 kryzysu, lecz dojrzewanie. Po dekadach bezpiecze\u0144stwa Niemcy przypominaj\u0105 sobie, \u017ce demokracja nie polega na pewno\u015bci, lecz na zdolno\u015bci do jej odzyskiwania w razie utraty. Zrodzona z autorytaryzmu, dojrza\u0142a w cieniu konsensu, dzi\u015b wkracza w epok\u0119 r\u00f3\u017cnorodno\u015bci i niepewno\u015bci. Czy jej trwa\u0142\u0105 cech\u0105 pozostanie zdolno\u015b\u0107 do przekszta\u0142cania kryzys\u00f3w w \u017ar\u00f3d\u0142o odnowy? T\u0119 w\u0142a\u015bnie umiej\u0119tno\u015b\u0107 \u2013 je\u015bli utrzyma si\u0119 ona jako jedno z najbardziej fascynuj\u0105cych zjawisk wsp\u00f3\u0142czesnej polityki \u2013 b\u0119dziemy nadal, jak od 20 lat, obserwowa\u0107 w zespole niemieckim O\u015brodka Studi\u00f3w Wschodnich.<\/p>\n\n\n\n<ul class=\"wp-block-list\">\n<li><strong>Leksykon osobisty<\/strong><\/li>\n<\/ul>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Zesp\u00f3\u0142 Niemiec i Europy P\u00f3\u0142nocnej \u2013 jeszcze bez tego drugiego cz\u0142onu nazwy \u2013 powo\u0142ano do \u017cycia w OSW w 2005 r. Ju\u017c od kilkunastu miesi\u0119cy Polska by\u0142a w\u00f3wczas cz\u0142onkiem UE i decydentom brakowa\u0142o dojrza\u0142ej, krytycznej analizy naszego zachodniego s\u0105siada. Analityk\u00f3w nowo powsta\u0142ego Zespo\u0142u uczono w O\u015brodku ekspertyzy obiektywnej, opartej na faktach, na dokumentach, na \u017ar\u00f3d\u0142ach, przeprowadzanej r\u00f3wnie\u017c w terenie, podczas licznych dyskusji z r\u00f3\u017cnymi aktorami \u017cycia spo\u0142eczno-gospodarczo-politycznego RFN, nie tylko zza biurka. Monitorowania i analizowania niemieckiej polityki \u017cyczliwie, ale bez syndromu <em>Deutschlandversteher<\/em>; bez \u201erozumienia\u201d czy to uleg\u0142o\u015bci wobec Rosji, konieczno\u015bci powstania Nord Streamu i naginania unijnych regu\u0142 dla w\u0142asnych korzy\u015bci, czy hipokryzji w relacjach bilateralnych i poczucia wzorowego rozliczenia z histori\u0105. O osobistych do\u015bwiadczeniach zwi\u0105zanych z analiz\u0105 Niemiec i Niemc\u00f3w mo\u017cna przeczyta\u0107 w podr\u0119czniku analitycznym OSW (zob. <a href=\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/pl\/publikacje\/raport-osw\/2025-09-11\/uporzadkowac-rzeczywistosc\"><em>Uporz\u0105dkowa\u0107 rzeczywisto\u015b\u0107. Poradnik analityczny O\u015brodka Studi\u00f3w Wschodnich<\/em><\/a>).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Dwadzie\u015bcia lat pracy z polityk\u0105 niemieck\u0105 to nie tylko setki analiz, raport\u00f3w i dyskusji, to te\u017c spotkanie z j\u0119zykiem, kt\u00f3ry przez ten czas si\u0119 zmienia\u0142. Ka\u017cdy z nas, zajmuj\u0105c si\u0119 innym wymiarem \u2013 zagranicznym, energetycznym, wewn\u0119trznym czy gospodarczym \u2013 natrafia\u0142 na poj\u0119cia, kt\u00f3re dopiero si\u0119 rodzi\u0142y albo zyskiwa\u0142y nowe znaczenia. Niekt\u00f3re z nich \u2013 jak <em>Energiewende<\/em> czy <em>Zeitenwende<\/em> \u2013 wesz\u0142y do codziennego s\u0142ownika polityki. Inne znikn\u0119\u0142y, zostawiaj\u0105c po sobie (lub nie) \u015blad w sposobie my\u015blenia o Niemczech. R\u00f3wnie\u017c z tego wst\u0119pu mo\u017cna wysup\u0142a\u0107 popularne w kulturze politycznej has\u0142a zasilaj\u0105ce nasz leksykon; znajdziemy w nim i <em>Totschweigen<\/em>, i <em>Volkspartei<\/em>, i r\u00f3\u017cnych <em>Versteher (Russlandversteher<\/em>).<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Leksykon wyr\u00f3s\u0142 w\u0142a\u015bnie z naszych do\u015bwiadcze\u0144 \u2013 z obserwacji, jak j\u0119zyk niemieckiej polityki wsp\u00f3\u0142tworzy jej sens. Zebrali\u015bmy w nim has\u0142a, kt\u00f3re przez lata towarzyszy\u0142y naszej pracy, budz\u0105c pytania, spory i fascynacje. Nie jest to dzie\u0142o zamkni\u0119te: ma form\u0119 wirtualn\u0105 i interaktywn\u0105, tak by mo\u017cna je by\u0142o uzupe\u0142nia\u0107, gdy pojawi\u0105 si\u0119 nowe poj\u0119cia, kt\u00f3re opisz\u0105 kolejne przemiany niemieckiej rzeczywisto\u015bci. Bo zapewne wy\u0142oni si\u0119 jeszcze niejeden nowy moment prze\u0142omu i <em>Zeitenwende<\/em>, a mo\u017ce nawet <em>Ostpolitik<\/em> czy <em>Atomausstieg<\/em> zn\u00f3w nabior\u0105 zupe\u0142nie innego znaczenia. Zw\u0142aszcza \u017ce w niemieckiej kulturze politycznej to, co nienazwane, w zasadzie nie istnieje. St\u0105d sk\u0142onno\u015b\u0107 (cho\u0107 to eufemizm, wi\u0119c mo\u017ce lepiej by\u0142oby powiedzie\u0107 umi\u0142owanie?) do nazywania wszelkich zjawisk i proces\u00f3w cz\u0119stokro\u0107 jeszcze zanim unaoczni si\u0119, co b\u0119dzie ich tre\u015bci\u0105. Nazwa czyni je nierzadko niemal \u201eskrzydlatymi s\u0142owami\u201d, u\u017cywanymi r\u00f3wnie\u017c poza granicami Niemiec.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Leksykon, kt\u00f3ry przedstawiamy Czytelnikom, stanowi wi\u0119c nie tylko narz\u0119dzie badawcze, lecz tak\u017ce \u015bwiadectwo pewnej wsp\u00f3lnej drogi \u2013 20 lat namys\u0142u nad tym, jak Niemcy my\u015bl\u0105 o sobie i jak my uczyli\u015bmy si\u0119 i uczymy nadal czyta\u0107 ten ich spos\u00f3b my\u015blenia. Struktura leksykonu odzwierciedla to wieloletnie do\u015bwiadczenie Zespo\u0142u, przez kt\u00f3ry przewin\u0119\u0142o si\u0119 na przestrzeni lat wiele os\u00f3b. Has\u0142a zosta\u0142y opracowane przez badaczki i badaczy obecnie pracuj\u0105cych w OSW i specjalizuj\u0105cych si\u0119 w r\u00f3\u017cnych obszarach polityki niemieckiej \u2013 od polityki zagranicznej i bezpiecze\u0144stwa (Lidia Gibad\u0142o), przez energetyk\u0119 i gospodark\u0119 (Micha\u0142 K\u0119dzierski i Aleksandra Kozaczy\u0144ska), po sfer\u0119 spo\u0142eczn\u0105, pami\u0119ciow\u0105 i instytucjonaln\u0105 (Kamil Frymark oraz ni\u017cej podpisana). Ka\u017cdy z autor\u00f3w wni\u00f3s\u0142 w\u0142asn\u0105 perspektyw\u0119, wynikaj\u0105c\u0105 z praktyki badawczej i obserwacji zmian w niemieckim dyskursie. Ten indywidualizm wida\u0107 te\u017c w formie i stylu opisu poszczeg\u00f3lnych hase\u0142; nie starali\u015bmy si\u0119 ich ujednolica\u0107 i opatrzyli\u015bmy je inicja\u0142ami tw\u00f3rc\u00f3w.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">Wyb\u00f3r r\u00f3wnie\u017c jest do\u015b\u0107 specyficzny; s\u0105 to poj\u0119cia, na kt\u00f3re natkn\u0119li\u015bmy si\u0119 przez te lata i kt\u00f3re kogo\u015b z nas zadziwi\u0142y b\u0105d\u017a bez kt\u00f3rych nie da si\u0119 zrozumie\u0107 specyfiki niemieckiej kultury politycznej. Paradoksalnie jednak, mimo tego indywidualnego podej\u015bcia, mo\u017cemy jednocze\u015bnie stwierdzi\u0107, \u017ce <em>wszystkie has\u0142a s\u0105 nasze<\/em>! Parafraza tego popularnego powiedzenia oznacza w tym przypadku, \u017ce w ka\u017cdym z nich tkwi odrobina do\u015bwiadcze\u0144 ka\u017cdego z nas i odrobina naszych w\u0142asnych my\u015bli. W naszym Zespole \u2013 z czego jeste\u015bmy szczeg\u00f3lnie dumni \u2013 ho\u0142dujemy bowiem kulturze sporu i ma\u0142o co wychodzi nam tak dobrze, jak dzielenie si\u0119 wiedz\u0105 i konfrontacja opinii. To dzi\u0119ki temu powstaj\u0105 nasze notatki, analizy, raporty, podcasty i tak\u017ce tak powsta\u0142 ten leksykon.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\">\u017byczymy dobrej lektury i niech stanie si\u0119 ona zach\u0119t\u0105 do studiowania i zrozumienia naszego zachodniego s\u0105siada!<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><em>Anna Kwiatkowska, szefowa Zespo\u0142u Niemiec i Europy P\u00f3\u0142nocnej OSW<\/em><\/p>\n\n\n\n<hr class=\"wp-block-separator has-alpha-channel-opacity\"\/>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref1\" id=\"_ftn1\">[1]<\/a> Opis wyzwa\u0144 za: D. Berg-Schlosser, <a href=\"https:\/\/www.bpb.de\/shop\/zeitschriften\/apuz\/archiv\/535141\/entwicklung-der-politischen-kultur-in-der-bundesrepublik-deutschland\/\"><em>Entwicklung der Politischen Kultur in der Bundesrepublik Deutschland<\/em><\/a>, \u201eAus Politik und Zeitgeschichte\u201c 7\/1990, 9.02.1990, bpb.de.<\/p>\n\n\n\n<p class=\"wp-block-paragraph\"><a href=\"#_ftnref2\" id=\"_ftn2\">[2]<\/a> W. Sch\u00e4uble, <a href=\"https:\/\/www.uni-koeln.de\/sites\/uni\/images\/Aktuell\/adenauer_lecture\/2019\/2019adenauerlecture_schaeuble.pdf\"><em>Sind wir noch zu retten? Die politische Kultur in Deutschland und Europa, Adenauer Lecture 2019 an der Universit\u00e4t zu K\u00f6ln<\/em><\/a>, 2019, uni-koeln.de.<\/p>\n","protected":false},"excerpt":{"rendered":"<p>Kultura polityczna to przede wszystkim spos\u00f3b, w jaki spo\u0142ecze\u0144stwo rozumie i prze\u017cywa polityk\u0119. To pewien katalog postaw wobec systemu politycznego; tego, co uznajemy za s\u0142uszne, skuteczne i moralnie dopuszczalne w \u017cyciu publicznym. Dla stabilno\u015bci ka\u017cdego systemu kluczowa jest zgodno\u015b\u0107, a nawet harmonia mi\u0119dzy politycznymi instytucjami a politycznymi orientacjami obywateli. Gdy tej zgodno\u015bci brakuje, demokracja staje [&hellip;]<\/p>\n","protected":false},"author":2,"featured_media":0,"comment_status":"open","ping_status":"open","template":"","knowledgebase_cat":[21],"class_list":["post-1682","knowledgebase","type-knowledgebase","status-publish","hentry","knowledgebase_cat-wstep"],"yoast_head":"<!-- This site is optimized with the Yoast SEO plugin v25.0 - https:\/\/yoast.com\/wordpress\/plugins\/seo\/ -->\n<title>Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec -<\/title>\n<meta name=\"robots\" content=\"index, follow, max-snippet:-1, max-image-preview:large, max-video-preview:-1\" \/>\n<link rel=\"canonical\" href=\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec\" \/>\n<meta property=\"og:locale\" content=\"pl_PL\" \/>\n<meta property=\"og:type\" content=\"article\" \/>\n<meta property=\"og:title\" content=\"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec -\" \/>\n<meta property=\"og:description\" content=\"Kultura polityczna to przede wszystkim spos\u00f3b, w jaki spo\u0142ecze\u0144stwo rozumie i prze\u017cywa polityk\u0119. To pewien katalog postaw wobec systemu politycznego; tego, co uznajemy za s\u0142uszne, skuteczne i moralnie dopuszczalne w \u017cyciu publicznym. Dla stabilno\u015bci ka\u017cdego systemu kluczowa jest zgodno\u015b\u0107, a nawet harmonia mi\u0119dzy politycznymi instytucjami a politycznymi orientacjami obywateli. Gdy tej zgodno\u015bci brakuje, demokracja staje [&hellip;]\" \/>\n<meta property=\"og:url\" content=\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec\" \/>\n<meta property=\"article:modified_time\" content=\"2025-12-16T13:45:50+00:00\" \/>\n<meta name=\"twitter:card\" content=\"summary_large_image\" \/>\n<meta name=\"twitter:label1\" content=\"Szacowany czas czytania\" \/>\n\t<meta name=\"twitter:data1\" content=\"17 minut\" \/>\n<script type=\"application\/ld+json\" class=\"yoast-schema-graph\">{\"@context\":\"https:\/\/schema.org\",\"@graph\":[{\"@type\":\"WebPage\",\"@id\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec\",\"url\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec\",\"name\":\"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec -\",\"isPartOf\":{\"@id\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/#website\"},\"datePublished\":\"2025-12-15T09:15:51+00:00\",\"dateModified\":\"2025-12-16T13:45:50+00:00\",\"breadcrumb\":{\"@id\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec#breadcrumb\"},\"inLanguage\":\"pl-PL\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"ReadAction\",\"target\":[\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec\"]}]},{\"@type\":\"BreadcrumbList\",\"@id\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec#breadcrumb\",\"itemListElement\":[{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":1,\"name\":\"Strona g\u0142\u00f3wna\",\"item\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/\"},{\"@type\":\"ListItem\",\"position\":2,\"name\":\"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec\"}]},{\"@type\":\"WebSite\",\"@id\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/#website\",\"url\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/\",\"name\":\"\",\"description\":\"\",\"potentialAction\":[{\"@type\":\"SearchAction\",\"target\":{\"@type\":\"EntryPoint\",\"urlTemplate\":\"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?s={search_term_string}\"},\"query-input\":{\"@type\":\"PropertyValueSpecification\",\"valueRequired\":true,\"valueName\":\"search_term_string\"}}],\"inLanguage\":\"pl-PL\"}]}<\/script>\n<!-- \/ Yoast SEO plugin. -->","yoast_head_json":{"title":"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec -","robots":{"index":"index","follow":"follow","max-snippet":"max-snippet:-1","max-image-preview":"max-image-preview:large","max-video-preview":"max-video-preview:-1"},"canonical":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec","og_locale":"pl_PL","og_type":"article","og_title":"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec -","og_description":"Kultura polityczna to przede wszystkim spos\u00f3b, w jaki spo\u0142ecze\u0144stwo rozumie i prze\u017cywa polityk\u0119. To pewien katalog postaw wobec systemu politycznego; tego, co uznajemy za s\u0142uszne, skuteczne i moralnie dopuszczalne w \u017cyciu publicznym. Dla stabilno\u015bci ka\u017cdego systemu kluczowa jest zgodno\u015b\u0107, a nawet harmonia mi\u0119dzy politycznymi instytucjami a politycznymi orientacjami obywateli. Gdy tej zgodno\u015bci brakuje, demokracja staje [&hellip;]","og_url":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec","article_modified_time":"2025-12-16T13:45:50+00:00","twitter_card":"summary_large_image","twitter_misc":{"Szacowany czas czytania":"17 minut"},"schema":{"@context":"https:\/\/schema.org","@graph":[{"@type":"WebPage","@id":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec","url":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec","name":"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec -","isPartOf":{"@id":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/#website"},"datePublished":"2025-12-15T09:15:51+00:00","dateModified":"2025-12-16T13:45:50+00:00","breadcrumb":{"@id":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec#breadcrumb"},"inLanguage":"pl-PL","potentialAction":[{"@type":"ReadAction","target":["https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec"]}]},{"@type":"BreadcrumbList","@id":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?knowledgebase=wprowadzenie-meandry-kultury-politycznej-niemiec#breadcrumb","itemListElement":[{"@type":"ListItem","position":1,"name":"Strona g\u0142\u00f3wna","item":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/"},{"@type":"ListItem","position":2,"name":"Wprowadzenie. Meandry kultury politycznej Niemiec"}]},{"@type":"WebSite","@id":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/#website","url":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/","name":"","description":"","potentialAction":[{"@type":"SearchAction","target":{"@type":"EntryPoint","urlTemplate":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/?s={search_term_string}"},"query-input":{"@type":"PropertyValueSpecification","valueRequired":true,"valueName":"search_term_string"}}],"inLanguage":"pl-PL"}]}},"_links":{"self":[{"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/knowledgebase\/1682","targetHints":{"allow":["GET"]}}],"collection":[{"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/knowledgebase"}],"about":[{"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/types\/knowledgebase"}],"author":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/users\/2"}],"replies":[{"embeddable":true,"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fcomments&post=1682"}],"version-history":[{"count":6,"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/knowledgebase\/1682\/revisions"}],"predecessor-version":[{"id":1722,"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=\/wp\/v2\/knowledgebase\/1682\/revisions\/1722"}],"wp:attachment":[{"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fmedia&parent=1682"}],"wp:term":[{"taxonomy":"knowledgebase_cat","embeddable":true,"href":"https:\/\/www.osw.waw.pl\/wp-sites\/index.php?rest_route=%2Fwp%2Fv2%2Fknowledgebase_cat&post=1682"}],"curies":[{"name":"wp","href":"https:\/\/api.w.org\/{rel}","templated":true}]}}