Termin powszechnie u\u017cywany w Niemczech na okre\u015blenie okresu prze\u0142omu politycznego i spo\u0142ecznego, kt\u00f3ry doprowadzi\u0142 do upadku Niemieckiej Republiki Demokratycznej (NRD), likwidacji systemu socjalistycznego oraz zjednoczenia Niemiec w latach 1989\u20131990. W sensie dos\u0142ownym oznacza \u201ezwrot\u201d i sugeruje radykaln\u0105 zmian\u0119 kierunku. W debacie historycznej i spo\u0142ecznej funkcjonuje jako skr\u00f3t my\u015blowy opisuj\u0105cy transformacj\u0119 ustrojow\u0105 w NRD oraz proces integracji by\u0142ych Niemiec Wschodnich ze strukturami Republiki Federalnej Niemiec (RFN).<\/p>\n\n\n\n
W powszechnym odbiorze spo\u0142ecznym Wende<\/em> kojarzy si\u0119 z pokojow\u0105 rewolucj\u0105 1989 r. \u2013 fal\u0105 protest\u00f3w obywatelskich, kt\u00f3ra obj\u0119\u0142a ca\u0142\u0105 NRD i doprowadzi\u0142a do otwarcia granicy mi\u0119dzy wschodnim a zachodnim Berlinem (9 listopada 1989 r.), a w konsekwencji do zjednoczenia pa\u0144stwa niemieckiego (3 pa\u017adziernika 1990 r.). Ruch obywatelski, inspirowany m.in. dzia\u0142aniami Ko\u015bcio\u0142\u00f3w protestanckich i \u015brodowisk opozycyjnych, mia\u0142 w du\u017cej mierze charakter oddolny i pokojowy. Manifestacje w Lipsku, Berlinie i Dre\u017anie, odbywaj\u0105ce si\u0119 pod has\u0142ami \u201eWir sind das Volk\u201d (\u201eMy jeste\u015bmy narodem\u201d) i \u201eKeine Gewalt\u201d (\u201eBez przemocy\u201d), odegra\u0142y kluczow\u0105 rol\u0119 w delegitymizacji w\u0142adzy komunistycznej.<\/p>\n\n\n\n Zachodnioniemiecka perspektywa postrzega Wende<\/em> g\u0142\u00f3wnie jako sukces demokracji liberalnej i triumf wolno\u015bci nad systemem autorytarnym. Interpretacja ta koncentruje si\u0119 na roli RFN jako wzoru do na\u015bladowania oraz na zjednoczeniu jako historycznym spe\u0142nieniu idei jedno\u015bci narodowej, wyra\u017canej w preambule Ustawy Zasadniczej. W tej narracji Wende<\/em> stanowi logiczne zwie\u0144czenie zimnowojennych d\u0105\u017ce\u0144 do jedno\u015bci Niemiec oraz potwierdzenie atrakcyjno\u015bci zachodniego modelu gospodarczego i politycznego. W wymiarze mi\u0119dzynarodowym Wende<\/em> wpisa\u0142a si\u0119 w szerszy proces rozpadu bloku wschodniego, upadku komunizmu w Europie \u015arodkowo-Wschodniej oraz zako\u0144czenia zimnej wojny.<\/p>\n\n\n\n Z kolei wschodnioniemiecka perspektywa \u2013 bardziej zr\u00f3\u017cnicowana \u2013 obejmuje zar\u00f3wno do\u015bwiadczenie emancypacji obywatelskiej, jak i poczucie utraty podmiotowo\u015bci po 1990 r. Cho\u0107 Wende<\/em> przynios\u0142a demokratyzacj\u0119, wolno\u015b\u0107 s\u0142owa i integracj\u0119 z gospodark\u0105 rynkow\u0105, to dla wielu wschodnich Niemc\u00f3w oznacza\u0142a tak\u017ce utrat\u0119 stabilno\u015bci, statusu spo\u0142ecznego i to\u017csamo\u015bci zawodowej. W latach 90. XX wieku w regionach wschodnich dosz\u0142o do masowej likwidacji zak\u0142ad\u00f3w pracy (ponad 80% pa\u0144stwowych przedsi\u0119biorstw), gwa\u0142townego wzrostu bezrobocia oraz intensywnej migracji ludno\u015bci \u2013 szczeg\u00f3lnie m\u0142odych i wykszta\u0142conych \u2013 do zachodnich land\u00f3w. Poj\u0119cie Abwicklung<\/em> (likwidacja) zacz\u0119\u0142o funkcjonowa\u0107 jako krytyczne okre\u015blenie post\u0119puj\u0105cej likwidacji instytucji, struktur i symboli NRD. Proces ten prowadzi\u0142 do do\u015bwiadczenia \u201edeprecjacji\u201d dotychczasowego \u017cycia, wiedzy i pozycji spo\u0142ecznej. Dla wielu by\u0142ych obywateli NRD sukces zawodowy i \u017cyciowy zbudowany w realiach socjalistycznych zosta\u0142 uniewa\u017cniony przez rynek, prawo lub dyskurs publiczny.<\/p>\n\n\n\n Do\u015bwiadczenia te pozostawi\u0142y trwa\u0142e \u015blady w postawach spo\u0142ecznych. Badania socjologiczne wskazuj\u0105, \u017ce wschodni Niemcy cz\u0119\u015bciej ni\u017c zachodni wyra\u017caj\u0105 niskie zaufanie do instytucji pa\u0144stwowych, czuj\u0105 si\u0119 niedoreprezentowani w \u017cyciu publicznym i rzadziej identyfikuj\u0105 si\u0119 z federalnym pa\u0144stwem niemieckim. Mimo formalnej r\u00f3wno\u015bci w wielu sferach \u2013 od zarobk\u00f3w po dost\u0119p do stanowisk kierowniczych \u2013 utrzymuj\u0105 si\u0119 strukturalne r\u00f3\u017cnice mi\u0119dzy Ost<\/em> i West<\/em>.<\/p>\n\n\n\n R\u00f3\u017cnice te maj\u0105 tak\u017ce wymiar polityczny. Partie protestu \u2013 pocz\u0105tkowo PDS, p\u00f3\u017aniej Die Linke, a wsp\u00f3\u0142cze\u015bnie AfD \u2013 ciesz\u0105 si\u0119 szczeg\u00f3lnie du\u017cym poparciem w by\u0142ych landach NRD. Ich popularno\u015b\u0107 wynika cz\u0119sto z potrzeby sprzeciwu wobec \u201ezachodniego\u201d establishmentu, ale jest tak\u017ce pok\u0142osiem spo\u0142ecznych skutk\u00f3w Wende<\/em>, kt\u00f3ra dla cz\u0119\u015bci obywateli nie oznacza\u0142a spe\u0142nienia marze\u0144 o wolno\u015bci, lecz utrat\u0119 poczucia zakorzenienia i osi\u0105gni\u0119tego w dotychczasowym \u017cyciu statusu.<\/p>\n\n\n\n Dyskusje o skutkach Wende<\/em> pozostaj\u0105 \u017cywe r\u00f3wnie\u017c ponad trzy dekady po zjednoczeniu. W debacie publicznej coraz cz\u0119\u015bciej pojawiaj\u0105 si\u0119 postulaty uznania i uhonorowania biografii pokolenia NRD bez ich deprecjonowania. R\u00f3wnocze\u015bnie trwa refleksja nad tym, jak zbudowa\u0107 rzeczywist\u0105 jedno\u015b\u0107 spo\u0142eczn\u0105 (innere Einheit<\/em>) \u2013 nie tylko prawn\u0105 i instytucjonaln\u0105, lecz tak\u017ce symboliczn\u0105 i kulturow\u0105.<\/p>\n\n\n\n W historiografii niemieckiej trwaj\u0105 spory o znaczenie i ocen\u0119 Wende<\/em>. Cz\u0119\u015b\u0107 badaczy zwraca uwag\u0119 na si\u0142\u0119 ruchu obywatelskiego i jego potencja\u0142 demokratyczny, kt\u00f3ry zosta\u0142 zneutralizowany przez szybki proces Anschlussu<\/em> NRD przez RFN. Inni podkre\u015blaj\u0105 konieczno\u015b\u0107 i nieuchronno\u015b\u0107 takiej formy zjednoczenia wobec upadku gospodarczego i politycznego wschodnioniemieckiego pa\u0144stwa. W tym sensie Wende<\/em> jest poj\u0119ciem nie tylko historycznym, lecz tak\u017ce politycznym, a jego interpretacja zale\u017cy od przyj\u0119tej perspektywy, do\u015bwiadcze\u0144 pokoleniowych oraz to\u017csamo\u015bci regionalnej. (AK)<\/em><\/p>\n\n\n\n Zob. Jeden kraj, dwa spo\u0142ecze\u0144stwa? Niemcy 20 lat po zjednoczeniu<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n Film dokumentalny OSW: Niemcy Wschodnie 34 lata po zjednoczeniu<\/em><\/a><\/p>\n\n\n\n Podcasty OSW: Sukces AfD i BSW w Saksonii i Turyngii. Co po wyborach?<\/a><\/p>\n\n\n\n Dlaczego Niemcy na wschodzie rzadziej popieraj\u0105 Ukrain\u0119?<\/em><\/a><\/em><\/p>\n\n\n\n