Komentarze OSW

Rosja: Ograniczenia eksportowe i mobilizacja kolejne ciosy w gospodarkę

W trzecim kwartale 2022 r. rosyjska gospodarka coraz wyraźniej odczuwała negatywne konsekwencje sankcji nałożonych na rosyjski eksport. W połowie czerwca wszedł w życie zakaz importu do UE z Rosji znacznej części rosyjskiej stali i żelaza, 10 lipca – m.in. cementu i wyrobów z drewna; a 10 sierpnia węgla. Nastroje wśród biznesu i społeczeństwa pogorszyła ponadto ogłoszona 21 września mobilizacja, co negatywnie przełożyło się także na perspektywy rozwoju sytuacji w Rosji. W efekcie coraz poważniejsze problemy zaczyna odczuwać rosyjski budżet. 

Zgodnie ze wstępnymi szacunkami Ministerstwa Rozwoju Gospodarczego FR w trzecim kwartale br. PKB Rosji zmniejszyło się o 4,4% r/r, przy czym we wrześniu spadek pogłębił się. Co związane było ze spadkiem popytu wewnętrznego, jak i eksportu. Spadek aktywności gospodarczej był wynikiem wzrostu nieprzewidywalności co do dalszego rozwoju sytuacji w związku z rosnącymi napięciami geopolitycznymi i mobilizacją. Zgodnie z aktualnymi prognozami w całym 2022 r. rosyjska gospodarka może się skurczyć od 3% (rosyjskie oceny) do 6% (międzynarodowe oceny).  De facto skala załamania gospodarczego w Rosji zależeć będzie od reakcji rosyjskiego sektora naftowego na wprowadzenie przez UE 5 grudnia embargo na import rosyjskiej ropy, a także na planowane objecie przez państwa G7 i Australię pułapem cenowym eksportu rosyjskiej ropy drogą morską do państw trzecich.  

<iframe src="https://e.infogram.com/_/6eCQMNg2RGr7daiYHDkx?src=embed" title="X 22 Wykres 1a_b" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

Na niskim poziomie utrzymuje się popyt wewnętrzny. Obroty handlu detalicznego w trzecim kwartale zmniejszyły się o ponad 9%, przy czym we wrześniu trend się pogłębił, co w dużej mierze związane było z ogłoszoną mobilizacją. Społeczeństwo zaniepokojone przyszłością jeszcze bardziej ograniczało wydatki, zwłaszcza na towary przemysłowe. Ich sprzedaż spadła we wrześniu o 15% r/r, podczas gdy handel artykułami rolno-spożywczymi zmniejszył się o 3,5%.

<iframe src="https://e.infogram.com/_/klvqI91sL4P4uGPPPk3A?src=embed" title="X 22: Wykres 2" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;"

allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>Utrzymujący się niski popyt wewnętrzny zahamował wzrost cen w Rosji, w październiku 2022 r. roczna inflacja wyniosła 12,6%. W zasadzie od maja br. kiedy ceny osiągnęły najwyższy pułap obserwowaliśmy ich spadek. Widoczne to było zwłaszcza w przypadku cen artykułów spożywczych, co związane było m.in. z sezonowością i dostępem do tegorocznych płodów rolnych. Ceny towarów przemysłowych zwłaszcza tych importowanych lub produkowanych w oparciu o importowane części były znacznie wyższe, dla przykładu chemia domowa była droższa w październiku o ponad 30% r/r, artykuły elektroniczne i sprzęt AGD zaś o ponad 17%.  Jak dotychczas na inflację pozytywnie wpływały ceny usług, wśród których największe znaczenie mają ceny usług komunalno-mieszkaniowych i transportowych. Rosyjskie władze starały się ograniczać ich wzrost, jednak już w grudniu br. zapowiedziana jest podwyżka większości taryf.

<iframe src="https://e.infogram.com/_/n33P2vuyZZgPvDspKYas?src=embed" title="X 22: Wykresy  3a_b" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

Produkcja przemysłowa w trzecim kwartale br. spadła o 3,1% r/r, głównie za sprawą sektora przetwórczego, ale spadki zaczął odnotowywać także sektor wydobywczy. Podczas gdy produkcja rolna zwiększyła się po ponad 6%. Zgodnie ze stanem na 1 października br. zebrano ponad 140 mln ton zbóż, tj. o ponad 30% więcej niż przed rokiem. Rosła także produkcja artykułów spożywczych i napojów (głównie alkoholowych). Wzrost nastąpił także w sektorze zbrojeniowym (jego wkład w PKB szacowany był na ok. 3%, wobec 4% w przypadku rolnictwa), choć nie jest on oddzielnie uwzględniany w statystyce. Dla przykładu 12 zakładów sektora znajdujących się w Republice Udmurcja zgodnie z informacjami władz regionalnych miały zwiększyć produkcję w pierwszym półroczu o 28% r/r.

<iframe src="https://e.infogram.com/_/WYpzV6JOkgsiRHTUxD81?src=embed" title="X 22: Wykres 4a_b" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

Poważne spadki odnotowany zwłaszcza branże objęte zachodnimi ograniczeniami. We wrześniu br. przetwórstwo drewna zmniejszyło się o prawie 20%, najbardziej ucierpiały przy tym regiony zachodniej Rosji, głównie Karelii, eksportujące swoją produkcję do Europy, podczas gdy producenci z Syberii nadal znajdowali nabywców w Chinach. Po wycofaniu się zachodnich firm załamała się nie tylko produkcja samochodów osobowych (ponad 77% mniej we wrześniu niż rok wcześniej), spadła także produkcja lodówek i zmywarek o ok. 50%. Zmniejszył się także transport towarów łącznie o ok. 7% r/r. 

Jak na razie nie nastąpił spadek produkcji ropy naftowej. We wrześniu, podobnie jak w pierwszych dziewięciu miesiącach 2022 r. utrzymywała się na poziomie nieznacznie wyższym niż przed rokiem. Poważne problemy przeżywa natomiast sektor gazowy, który ucierpiał nie w wyniku zachodnich ograniczeń, a rosyjskich kontrsankcji (szantażu gazowego wobec UE). W efekcie wydobycie Gazpromu w październiku zmniejszyło się ponad 30% r/r, a w trzecim kwartale br. o ponad 35% r/r. Podczas gdy eksport do państw tzw. dalszej zagranicy tj. Europy i Chin, zmniejszył się o 67% r/r w październiku i ponad 60% w trzecim kwartale br. Jak na razie jednak wysokie ceny surowca są w stanie w dużej mierze rekompensować straty wynikające ze spadku wolumenu dostaw. W pierwszych dziewięciu miesiącach br. obroty podmiotów z sektora naftowo-gazowego (Rosstat nie podaje oddzielnie danych dla sektora gazowego) były wyższe o ponad 30% r/r, choć we wrześniu zmniejszyły się one o 12% r/r.

 

Wydobycie węgla ogółem spadło w pierwszych 9 miesiącach br. o niespełna 2% r/r. Problemy z eksportem częściowo rekompensował wzrost zapotrzebowania na rynku wewnętrznym w związku ze spadkiem generacji energii elektrycznej przez hydroelektrownie w wyniku niskiego poziomu wód syberyjskich rzek. Produkcja poszczególnych rodzajów węgla bardzo się jednak różniła. Eksport węgla w pierwszych 9 miesiącach zmniejszył się bowiem o 9%, w tym dostawy do państw zachodnich o ok. 19%. Rosja od maja br. przekierowywała część eksportu na rynki azjatyckie głównie do Chin i Indii, jednak rentowność tych dostaw zmniejszyła się ze względu na wysokie koszty logistyki i ogromny dyskont oferowany odbiorcom nawet 60-70% w porównaniu do cen węgla w Europie. W efekcie we wrześniu dostawy do Chin zmniejszyły się o 18%, a do Indii o 12% w porównaniu z sierpniem br. Obroty przedsiębiorstw branży węglowej zmniejszyły się we wrześniu o ponad 25% r/r. W ciągu pierwszych dziewięciu miesięcy br. były one jednak aż o 65% wyższe r/r ze względu na wysokie ceny surowca.

We wrześniu br. wydobycie rud żelaza zmniejszyło się o ponad 9% r/r, także produkcja stali zmniejszyła się o prawie 10%. Problemy metalurgii nie tylko związane są z sankcjami, ale także polityką rosyjskiego państwa, które w ubiegłym roku zwiększyło obciążenia podatkowe tego sektora w związku z wysokimi zyskami uzyskiwanymi przez sektor w 2021 r. W przypadku stali, tak jak i innych surowców poważnym ograniczeni reorientacji eksportu na rynki azjatyckie jest logistyka, tym bardziej, że kolej transsyberyjska w zasadzie osiągnęła już maksimum przepustowości. Ponadto rosyjski rząd uznaniowo rozdziela dofinansowanie taryf transportowych między poszczególnymi regionami, sektorami gospodarki i przedsiębiorstwami. 

<iframe src="https://e.infogram.com/_/dAA22NyQMLhsK0L1tein?src=embed" title="X 22: Wykres 4_c" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

Z danych Centralnego Banku Rosji wynika, że w trzecim kwartale br. zmniejszyła się wartość rosyjskiego eksportu towarów i usług (CBR publikuje jedynie zagregowane dane) o ok. 6% wobec poprzedniego kwartału. Nadal jednak wartości są znacznie wyższe niż przed rokiem co związane jest ze wzrostem cen surowców eksportowanych przez Rosję i utrzymaniu się wolumenu zagranicznych dostaw ropy naftowej, podstawy rosyjskiego eksportu. W tym czasie import wzrósł o ponad 18% w porównaniu z poprzednim kwartałem, choć jego poziom jest nadal znacznie niższy niż przed rokiem. Jak wynika ze statystyk lustrzanych rosyjskich partnerów handlowych wartość chińskiego eksportu do Rosji już od lipca br. jest wyższa niż przed rokiem (we wrześniu o ponad 17%), podczas gdy Turcja odnotowuje wzrost swojego eksportu do Rosji już od marca, a we wrześniu był on dwukrotnie wyższy niż przed rokiem. Przy czym brak jest informacji jaki wpływ na wzrost wartości dostaw do FR miały ceny towarów, a jaki ich wolumen. W przypadku państw Unii Europejskiej (UE-27) także odnotowano wzrost eksportu do FR w ostatnich miesiącach, jednak nadal jest on znacznie niższy niż przed rokiem (we wrześniu o ponad 45% r/r, wobec kwietniu br. kiedy spadek wyniósł ponad 60% r/r).

Spadek wartości eksportu i wzrost importu spowodował zmniejszenie się nadwyżki na rachunków obrotów bieżących i pozwolił także na osłabienie kursu rubla.

<iframe src="https://e.infogram.com/_/WL7VCq1nDOLHeOpGD8Ra?src=embed" title="IX 22: Wykres 5 i 6" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

<iframe src="https://e.infogram.com/_/e2JdBbGRYoQp2ZhsgOBZ?src=embed" title="IX22_Wykres 7" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

Wyniki handlu zagranicznego silnie wpływają na sytuację finansów publicznych. Dochody naftowo-gazowe zmniejszały się od kwietnia br., a od lipca br. miesięczne wpływy z sektora energetycznego były niższe niż przed rokiem (we wrześniu o 4% r/r). Jednak nadwyżki uzyskane w pierwszym półroczu sprawiły, że w ciągu 9 miesięcy br. były one o 25% wyższe niż przed rokiem. Znacznie trudniejszą sytuację obserwujemy w przypadku dochodów spoza sektora naftowo-gazowego. Po 9 miesiącach br. miesiącach były one o 4% niższe r/r, w dużej mierze związane to było ze spadkiem wpływów z importu towarów do FR.

Rząd, aby bilansować budżet zdecydował się na wzrost obciążeń podatkowych wobec sektora w trakcie trwającego roku podatkowego. Przede wszystkim nałożono dodatkowy podatek od wydobycia na Gazprom, kosztować to będzie koncern w 2022 r. ponad 1,2 bln RUB tj. równowartość 1% PKB FR (de facto pozbawiono koncern zysku z 2021 r., który miał zostać przeznaczony na dywidendę dla akcjonariuszy). Środki te w trzech równych ratach trafią do budżetu od października do grudnia br. Zwiększono także liczbę złóż naftowo-gazowych, od których płacony jest podatek na dodatkowe dochody od wydobycia, a także rząd zmniejszył rekompensaty dla koncernów paliwowych dostarczających produkty naftowe na rynek wewnętrzny przy wysokich cenach na światowych rynkach tzw. odwrócona akcyza.

Wydatki budżetowe Rosji w ciągu 9 miesięcy 2022 r. wzrosły o ponad 20% r/r. Ze względu na wstrzymanie publikacji części informacji słabo znamy ich strukturę. Z omówienia do projektu budżetu FR na lata 2023-2025 przygotowanego przez ministerstwo finansów wynika jednak, że najbardziej mają wzrosnąć w 2022 r. wydatki na obronę narodową tj. o ponad 30%, bezpieczeństwo wewnętrzne o ponad 20%. Podczas gdy wydatki na politykę społeczną zwiększą się  jedynie na poziomie inflacji (ok. 12%), zaś wydatki na służbę zdrowia, naukę mogą spaść. 

W efekcie w 2022 r. budżet federalny ma zostać wykonany z deficytem sięgającym ok. 1% PKB (ok. 1,3 bln RUB). Ma on zostać sfinansowany poprzez zwiększenie długu wewnętrznego. W ostatnich tygodniach rząd wyemitował już kilka transz obligacji w większości wykupiły je państwowe banki. Jednak mimo wysokiego oprocentowania nie ma dużego zainteresowania. W efekcie władze musiały już sięgnąć do rezerw zgromadzone w Funduszu Dobrobytu Narodowego. 

<iframe src="https://e.infogram.com/_/ARbOhru3TGHgMlKvufMS?src=embed" title="IX 22_Wykres 8_9" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

W 2023 r. rosyjskie władze planują dalszy wzrost wydatków zwłaszcza na bezpieczeństwo wewnętrzne i obronę narodową. Łącznie na te cele rząd zamierza wydać ponad 32% środków budżetowych (wobec ok. 28% w 2022 r.). Co przy spadających dochodach spowoduje wzrost deficytu do 2% PKB (ok. 3 bln RUB). Konieczne będzie dalsze uszczuplenie rezerw zgromadzonych na Funduszu Dobrobytu Narodowego. W październiku 2022 r. płynne środki tego funduszu wynosiły 7,5 bln RUB. Mimo iż większość tych rezerw została zamrożona przez państwa zachodnie, jako że ulokowane były w zachodnich walutach i znajdowały się na kontach CBR, to jednak rząd nadal może się nimi posiłkować dzięki operacjom księgowym. Rząd pobiera bowiem od banku centralnego środki w rublach. De fato jednak presja inflacyjna w FR zwiększa się. Zgodnie z decyzją rządu w 2022 r. zrezygnowano z reguły budżetowej, która pozwalał zapełniać Fundusz dodatkowymi dochodami z eksportu surowców energetycznych. Obecnie w całości są one wykorzystywane na bieżące potrzeby budżetu.   

Należy przy tym zauważyć, że ministerstwo finansów przygotowało projekt budżetu na kolejne lata przed ogłoszeniem mobilizacji i dalszą eskalacją rosyjskiej agresji na Ukrainę. Dlatego spodziewany jest dalszy wzrost wydatków związanych z wojną i finansowaniem aparatu represji. Ministerstwo już przygotowuje autopoprawki do dokumentu. Budżet nie jest ograniczeniem dla rosyjskich władz, rząd zmienia jego parametry zgodnie z aktualnymi potrzebami Kremla. Dla przykładu dotychczas nie zostały wprowadzone żadne oficjalne poprawki do ustawy budżetowej na 2022 r. podpisanej przez prezydenta w grudniu 2021 r. chociaż jej wykonanie zacznie się różni od zapisów tego dokumentu.

<iframe src="https://e.infogram.com/_/eUSzHnwTcjPyk1HUgM0n?src=embed" title="IX 22_Wykres 10_11" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>

Coraz mocniej sytuację kryzysową w rosyjskiej gospodarce odczuwa społeczeństwo. Oficjalnie realne dochody w Rosji zmniejszyły się w ciągu 9 miesięcy 2022 r. o niespełna 2%, chociaż tempo spadku przyspieszyło w trzecim kwartale. Jednak spadek handlu detalicznego o ok. 10% demonstruje rzeczywisty spadek poziomu życia obywateli. Państwo stara się wspierać jedynie najuboższych, w tym celu przeprowadzona została indeksacja emerytur i przekazano dodatkowe wsparcie dla rodzin z dziećmi. Podczas gdy dochody osób pracujących się zmniejszają. Przedsiębiorstwa państwowe i duży biznes co prawda utrzymują poziom zatrudnienia, jednak rekompensuje swoje straty wynikające z nadmiaru rąk do pracy redukcją płac i wymiaru czasu pracy. Dzięki czemu bezrobocie w FR utrzymuje się na rekordowym poziomie (3,9% we wrześniu br.).  

Dodatkowo mobilizacja czy masowa migracja z Rosji najbardziej wykształconych i aktywnych osób powoduje, że rynek pracy jest mocno rozchwiany. W wielu branżach brakuje rąk do pracy np. budownictwie, rolnictwie czy IT. De facto jednak w związku z postępującą prymitywizacją gospodarki rośnie zapotrzebowanie na pracowników fizycznych, podczas gdy tzw. białe kołnierzyki nie mogą znaleźć pracy. Demografia już przed wojną była jednym z głównych czynników negatywnie wpływających na wzrost gospodarczy Rosji. Wojna jedynie pogłębiła ten problem, a konsekwencje związane ze stanem kapitału ludzkiego FR odczuwać będzie przede wszystkim w długiej perspektywie.

<iframe src="https://e.infogram.com/_/GeZEkwxiH5bkr81eVnMv?src=embed" title="X22_Wykres 12" width="100%" height="" scrolling="no" frameborder="0" style="border:none;" allowfullscreen="allowfullscreen"></iframe>